Op de foto zie ik hem net wegrijden bij het uitvaartcentrum, zijn arm door het open raampje van de rouwauto, zwaaiend en lachend naar iedereen die achterblijft. Zijn moeder ligt voorin, en hij zit naast haar, alsof hij haar zelf naar het graf begeleidt. Michelle, die deze dag voor mij fotografeerde, stuurde me dit beeld en ik moest er stil van worden.
Haar zoon heeft een verstandelijke beperking, en voor hem was het belangrijk dat er iemand meeliep met een camera. Niet omdat het protocol is, of omdat het “erbij hoort” bij een uitvaart. Maar omdat hij, meer dan de meeste mensen die dag, achteraf iets nodig heeft om te kunnen begrijpen wat er is gebeurd.
Wat een zwaai kan vertellen
Mensen met een verstandelijke beperking ervaren verlies op hun eigen manier, met een eigen tempo en een eigen manier van uiten. Abstracte begrippen als “voorgoed weg zijn” zijn soms lastig te vatten, zeker als tijd en volgorde al moeilijk liggen. Het Kennisplein Gehandicaptensector beschrijft hoe belangrijk het is om een overlijden zo concreet mogelijk te maken en aan te sluiten bij wat iemand al kent en voelt.
Een foto is in dat licht niet zomaar een plaatje. Het is iets wat je later kunt vasthouden, kunt bekijken, waar je met je vinger op kunt wijzen. Kijk, dat was ik, naast mama, in de auto. Ook de richtlijn palliatieve zorg voor mensen met een verstandelijke beperking noemt foto’s en een fotoboek als hulpmiddel om het gesprek over het verlies op gang te houden, lang nadat de uitvaart voorbij is.
Waarom ik dit ook op afstand durf te doen
Ik was er zelf niet bij. Michelle liep die dag rond met haar camera’s op haar heupen, dicht genoeg bij de familie om niets te missen en ver genoeg weg om niemand in de weg te lopen.
Wat me hierin overtuigt, telkens weer, is dat het niet uitmaakt wie er achter de camera staat, zolang diegene snapt waar het om gaat. Bij een uitvaartreportage gaat het al nooit om mooie plaatjes alleen. Bij een gezin waarin iemand de wereld anders beleeft, gaat het nog explicieter om iets vastleggen dat later houvast geeft. Op mijn pagina over uitvaartfotografie lees je hoe ik dat aanpak, ook bij bijzondere omstandigheden zoals deze.
Een paar dagen later kreeg de familie de eerste beelden, rustig opgebouwd onder een instrumentaal nummer, zoals altijd. Ik weet niet of hij ze samen met zijn zussen heeft bekeken, maar ik hoop dat hij, wanneer hij er behoefte aan heeft, terug kan naar dat moment in de auto, naar zijn eigen zwaai, naar het bewijs dat hij erbij was en dat hij het op zijn eigen manier heeft mogen beleven.
Als dit iets in je losmaakt als fotograaf, en je voelt dat je ook dit soort betekenisvol werk wilt leren doen, kijk dan gerust eens bij het cursusaanbod van de Academie.
